به گفتهء خطيب بغدادى ، وى نيز به رغم آنچه از زهد و ترك دنيا دربارهء او نقل كرده‌اند ، با خليفهء عباسى معاصرش واثق بالله ارتباط داشته است . « 1 » او علم كلام را در بصره نزد ابو هذيل علّاف از بزرگان معتزله فراگرفت و كتاب‌هايى در اين زمينه تأليف كرد كه به گفتهء مؤلف تاريخ بغداد ، نزد دانشمندان علم كلام شناخته شده است . « 2 » وى نزد ابو موسى مردار در بغداد تلمذ كرد . « 3 » از كتاب‌هاى او بنابر آنچه قاضى عبد الجبار در فضل الاعتزال و طبقات المعتزلة آورده است ، مىتوان الإيضاح ، الأصول الخمسة ، المسترشد ، نصيحة العامة ، كتاب الديانة و كتاب التعليم را نام برد . « 4 » در كتاب سير أعلام النبلاء از تأليفات او كتاب‌هاى الاستقصاء ، الرّد على أصحاب الطبايع ، الأصول ، و متشابه القرآن را برشمرده است . بنابراين در كتاب‌هاى منتسب به حبز ابن حرب نامى از كتابى در باب مذاهب يا ملل و نحل ذكر نشده است ، و نمىدانيم چرا مادلونگ اين كتاب را به جعفر بن حرب نسبت داده است . جعفر بن حرب از عابدان زمان خويش بوده و شخصيت‌هايى از معتزله همانند ابو جعفر اسكافى صاحب كتاب المعيار و الموازنة ، و عباد بن سليمان و عيسى بن هيثم صوفى و يوسف شحّام بصرى را از شاگردان وى برشمرده‌اند . « 5 » قاضى عبد الجبار معتزلى وى را از شخصيت‌هاى معتزلى طبقهء هفتم دانسته و به نقل كتاب المصابيح اثر ابن يزداد ، او را در علم و دانش ، زهد و پاكدامنى ، دعا و عبادت ، خيرخواهى و صدق نيّت ، يگانهء دوران خويش دانسته است . « 6 » گويند در اواخر عمر خويش از شدت زهد به جايى رسيد كه يك روز از تمامى دارايى و اموال خود دست شست . اين بدان جهت بود كه پدرش از

--> ( 1 ) . تاريخ بغداد ، ج 7 ، ص 163 . ( 2 ) . همان . ( 3 ) . دائرة المعارف الإسلامية ، ج 12 ، ص 54 و طبقات المعتزلة ، ص 74 . ( 4 ) . فضل الاعتزال ، ص 282 . ( 5 ) . سير أعلام النبلاء ، ج 9 ، ص 219 . ( 6 ) . فضل الاعتزال ، ص 281 .